School as Learning Community (SLC) คืออะไร เปลี่ยนโรงเรียนให้ทุกคนเรียนรู้ร่วมกัน

การจัดกิจกรรมกลุ่มย่อย (Small-Group Time) ให้เป็นพื้นที่แห่งการสำรวจ การค้นพบ และการเรียนรู้ร่วมกันของห้องเรียนไฮสโคป (HighScope)

กิจกรรมกลุ่มย่อย (Small-Group Time) ของหลักสูตรไฮสโคป (HighScope Curriculum) เป็นกิจกรรมที่ผู้ใหญ่ริเริ่มวางแผนและเตรียมประสบการณ์การเรียนรู้ โดยคำนึงถึงความสนใจ ความสามารถ และพัฒนาการของเด็ก อย่างไรก็ตาม การที่ผู้ใหญ่เป็นผู้ริเริ่มไม่ได้หมายความว่าผู้ใหญ่จะเป็นผู้กำหนดทุกขั้นตอนให้เด็กปฏิบัติตาม เมื่อกิจกรรมเริ่มต้นขึ้น เด็กควรมีอิสระในการเลือก สำรวจ ทดลอง และใช้วัสดุอุปกรณ์ตามความคิดของตนเอง ขณะที่ผู้ใหญ่เข้าร่วมเรียนรู้ไปพร้อมกับเด็ก สังเกตสิ่งที่เด็กกำลังทำ และให้การสนับสนุนเท่าที่จำเป็น

  ประเด็นสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่ว่าใครเป็นผู้คิดกิจกรรมขึ้นมา แต่อยู่ที่ว่ากิจกรรมนั้นเปิดพื้นที่ให้เด็กได้มีส่วนร่วมในการเรียนรู้มากน้อยเพียงใด ครูสามารถวางแผนและเตรียมประสบการณ์ไว้ล่วงหน้าได้ แต่ต้องพร้อมยอมรับว่าการเรียนรู้ของเด็กอาจดำเนินไปในทิศทางที่แตกต่างจากที่คาดการณ์ไว้ เพราะเด็กแต่ละคนมีความสนใจ วิธีคิด และวิธีใช้วัสดุอุปกรณ์ไม่เหมือนกัน 

  การจัดกิจกรรมกลุ่มย่อยจึงเป็นช่วงเวลาที่ครูต้องใช้ทั้งการวางแผน การสังเกต และการตัดสินใจว่าจะเข้าไปสนับสนุนเด็กอย่างไร เพื่อให้การลงมือทำของเด็กนำไปสู่การเรียนรู้อย่างมีความหมาย

 

ความหมายและลักษณะสำคัญของกิจกรรมกลุ่มย่อย

  กิจกรรมกลุ่มย่อยตามแนวคิดไฮสโคปเป็นช่วงเวลาที่เด็กกลุ่มเดิมได้พบกับผู้ใหญ่คนเดิมอย่างสม่ำเสมอ โดยทั่วไปใช้เวลาประมาณ 15–20 นาทีต่อวัน เด็กแต่ละคนได้รับวัสดุอุปกรณ์สำหรับลงมือทำกิจกรรม มีโอกาสเลือกว่าจะใช้วัสดุเหล่านั้นอย่างไร และสามารถพูดคุยแลกเปลี่ยนความคิดกับเพื่อนและผู้ใหญ่ได้อย่างเป็นธรรมชาติ

  หัวใจสำคัญของกิจกรรมอยู่ที่การเรียนรู้อย่างกระตือรือร้น (Active Learning) เด็กไม่ได้เรียนรู้จากการนั่งดูครูสาธิตหรือรอรับคำสั่งเพียงอย่างเดียว แต่ได้สัมผัส สำรวจ ทดลอง และใช้วัสดุอุปกรณ์ด้วยตนเอง การเรียนรู้ลักษณะนี้ประกอบด้วยองค์ประกอบสำคัญ ได้แก่ สื่อและวัสดุอุปกรณ์ (Materials) การลงมือกระทำ (Manipulation) การเลือกและตัดสินใจ (Choice) การใช้ภาษาและความคิดของเด็ก (Child Language and Thought) และการสนับสนุนจากผู้ใหญ่ (Adult Scaffolding) ซึ่งเกิดขึ้นสัมพันธ์กันระหว่างที่เด็กทำกิจกรรม

  ตัวอย่างเช่น ในกิจกรรมย้อมสีไข่ เด็กได้รับไข่และสีเป็นวัสดุสำหรับสำรวจ แต่ละคนเลือกวิธีการย้อมตามความคิดของตนเอง บางคนจุ่มไข่ลงในถ้วยสี บางคนใช้ช้อนตักสีราด และบางคนทดลองใช้สีสองสีร่วมกัน ระหว่างนั้นเด็กอาจพูดถึงสิ่งที่สังเกตเห็น ตั้งคำถามกับเพื่อน หรือเปลี่ยนวิธีการเมื่อพบว่าสิ่งที่ทำอยู่ไม่เป็นไปตามที่คิด สิ่งที่เกิดขึ้นจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่การทำไข่ให้มีสีสวยงาม แต่เป็นกระบวนการที่เด็กได้ใช้ความคิดผ่านการลงมือปฏิบัติจริง

 

การจัดกลุ่มเด็กและการออกแบบกิจกรรม

  การจัดกิจกรรมกลุ่มย่อยให้เกิดคุณค่าต่อการเรียนรู้นั้น ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความน่าสนใจของกิจกรรมหรือความพร้อมของวัสดุอุปกรณ์เพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับความต่อเนื่องของกลุ่มเด็กและผู้ใหญ่ที่เข้าร่วมกิจกรรมด้วย ซึ่งแนวคิดไฮสโคปให้ความสำคัญกับการที่เด็กกลุ่มเดิมได้พบกับผู้ใหญ่คนเดิมอย่างสม่ำเสมอ เพราะความคุ้นเคยช่วยให้เด็กเกิดความรู้สึกปลอดภัย กล้าแสดงความคิดเห็น และค่อย ๆ เรียนรู้ที่จะทำกิจกรรมร่วมกับเพื่อน

  การจัดกลุ่มควรคำนึงถึงจำนวนเด็กให้เหมาะสมกับจำนวนผู้ใหญ่ รวมถึงความสมดุลด้านเพศ อายุ ความสามารถ พัฒนาการ ลักษณะนิสัย และอารมณ์ของเด็ก โดยควรรักษาสมาชิกกลุ่มไว้ประมาณ 2–3 เดือน เพื่อให้เด็กมีเวลาเรียนรู้และสร้างความสัมพันธ์ระหว่างกัน นอกจากนี้ ควรกำหนดสถานที่นัดพบที่เด็กคุ้นเคย เช่น โต๊ะในมุมศิลปะ พื้นที่ในมุมบล็อก หรือบริเวณกลางแจ้ง เพื่อช่วยให้เด็กจดจำและเตรียมตัวเข้าร่วมกิจกรรมได้อย่างเป็นธรรมชาติ

  สำหรับการออกแบบกิจกรรม ครูไม่ควรเริ่มต้นจากคำถามเพียงว่า “วันนี้ครูจะให้เด็กทำอะไร” แต่ควรพิจารณาว่าเด็กกำลังสนใจอะไร มีความสามารถหรือแสดงความพยายามในเรื่องใด และจะจัดประสบการณ์อย่างไรให้เด็กได้ต่อยอดการเรียนรู้จากสิ่งที่กำลังสนใจอยู่ แรงบันดาลใจในการออกแบบกิจกรรมอาจมาจากการเล่นในมุมต่าง ๆ การพูดคุยระหว่างเด็ก หรือเหตุการณ์ในชีวิตประจำวัน เช่น ครูสังเกตเห็นว่าเด็กหลายคนสนุกกับการโยนบล็อกลงในกล่องเก็บของระหว่างทำความสะอาด จึงนำความสนใจดังกล่าวมาพัฒนาเป็นกิจกรรมโยนถุงถั่วลงตะกร้า โดยเตรียมระยะใกล้และระยะไกลให้เด็กทดลอง เด็กบางคนเลือกยืนใกล้ตะกร้า ขณะที่บางคนขยับตำแหน่งให้ไกลออกไปเพื่อเพิ่มความท้าทาย

  ข้อมูลจากการสังเกตสามารถนำมาเชื่อมโยงกับตัวบ่งชี้พัฒนาการสำคัญ (Key Developmental Indicators: KDIs) และข้อมูลจากการประเมินพัฒนาการ เช่น COR Advantage เพื่อช่วยให้ครูวางแผนกิจกรรมที่เหมาะสมกับความสามารถและพัฒนาการของเด็ก ครูอาจนำเสนอวัสดุอุปกรณ์ใหม่หรือชวนเด็กนำวัสดุที่คุ้นเคยมาใช้ในรูปแบบที่แตกต่างออกไป ทั้งนี้ การวางแผนควรมีความยืดหยุ่น เตรียมประสบการณ์ให้มีความท้าทายอย่างเหมาะสม แต่เปิดโอกาสให้เด็กเป็นผู้เลือกและกำหนดวิธีการลงมือทำของตนเอง

 

คุณค่าและการเรียนรู้ที่เกิดขึ้นจากกิจกรรมกลุ่มย่อย

  กิจกรรมกลุ่มย่อยเปิดโอกาสให้เด็กได้ต่อยอดจุดเด่นและความสามารถของตนเอง พร้อมทั้งขยายประสบการณ์ผ่านวัสดุและกิจกรรมใหม่ เด็กได้เรียนรู้จากการสำรวจและค้นพบผ่านประสาทสัมผัส เช่น การสัมผัสพื้นผิว การสังเกตการเปลี่ยนสี การฟังเสียง หรือการทดลองใช้เครื่องมือ ขณะเดียวกันยังได้เลือกและตัดสินใจว่าจะใช้วัสดุชนิดใดและใช้ด้วยวิธีการอย่างไร เมื่อพบว่าวิธีเดิมไม่ได้ผล เด็กอาจเปลี่ยนวัสดุหรือปรับวิธีการเพื่อให้บรรลุสิ่งที่ตนเองตั้งใจไว้

  ภาษาที่เด็กใช้ระหว่างกิจกรรมยังสะท้อนความคิดและความเข้าใจได้เป็นอย่างดี เช่น เด็กพูดว่า “มีหนอนอยู่ในดิน” หรือ “มันไม่กระเด้งเพราะมันติดอยู่กับพื้น” คำพูดเหล่านี้แสดงให้เห็นว่าเด็กกำลังสังเกตสิ่งที่เกิดขึ้นและพยายามอธิบายเหตุผลตามความเข้าใจของตนเอง ครูจึงควรรับฟังและให้ความสำคัญกับคำพูดของเด็ก เพราะเป็นข้อมูลที่ช่วยให้เข้าใจว่าเด็กกำลังสนใจอะไรและกำลังทำความเข้าใจสิ่งต่าง ๆ อย่างไร

  นอกจากนี้ การใช้วัสดุอุปกรณ์ร่วมกันยังทำให้เด็กได้สร้างปฏิสัมพันธ์กับเพื่อน ผ่านการพูดคุย แลกเปลี่ยนความคิดเห็น ขอความช่วยเหลือ และสังเกตวิธีการของผู้อื่น เช่น ในกิจกรรมย้อมสีไข่ เด็กอาจถามเพื่อนว่า “เธออยากแลกสีกันไหม” การปฏิสัมพันธ์เช่นนี้ช่วยให้เด็กเรียนรู้ว่าความคิดและความสามารถของเพื่อนเป็นแหล่งเรียนรู้ที่มีคุณค่า เด็กจึงไม่ได้เรียนรู้จากผู้ใหญ่เพียงฝ่ายเดียว แต่ยังเรียนรู้จากกันและกันด้วย

  อีกประการหนึ่ง เด็กได้ฝึกแก้ปัญหาจากสถานการณ์จริง เช่น เด็กที่ต้องการสร้างบ้านจากวัสดุต่าง ๆ อาจพบปัญหาว่าจะทำหลังคาอย่างไร หรือจะใช้วัสดุใดเชื่อมส่วนต่าง ๆ เข้าด้วยกัน เด็กอาจสังเกตวิธีการของเพื่อนแล้วนำมาทดลอง หรือคิดวิธีใหม่ที่แตกต่างออกไป การแก้ปัญหาจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่การทำให้ผลงานสำเร็จ แต่รวมถึงการสังเกต การทดลอง การปรับเปลี่ยนวิธีการ และการเรียนรู้จากสิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างทาง

 

บทบาทของผู้ใหญ่ในการสนับสนุนกิจกรรมกลุ่มย่อย

  บทบาทของครูครอบคลุมตั้งแต่การเตรียมวัสดุอุปกรณ์ การสร้างจุดเริ่มต้นของกิจกรรม การสังเกตและสนับสนุนระหว่างที่เด็กทำกิจกรรม ไปจนถึงการช่วยให้เด็กจัดการประสบการณ์เมื่อกิจกรรมสิ้นสุดลง โดยพิจารณาได้เป็น 3 ช่วง ดังนี้

  ช่วงเริ่มต้นกิจกรรม

  ครูควรวางแผนและจัดเตรียมวัสดุอุปกรณ์ให้เพียงพอสำหรับเด็กแต่ละคน จัดวางในตำแหน่งที่เข้าถึงได้สะดวก และเตรียมวัสดุของตนเองไว้เพื่อให้สามารถเข้าร่วมทดลองกับเด็กได้เมื่อเหมาะสม จุดเริ่มต้นของกิจกรรมควรเป็นข้อความสั้น ๆ ที่ชวนให้เด็กสนใจและอยากสำรวจ มากกว่าการอธิบายขั้นตอนอย่างละเอียดหรือกำหนดผลงานที่ทุกคนต้องทำให้เหมือนกัน

  ช่วงกลางกิจกรรม 

  เมื่อเด็กเริ่มลงมือทำ ครูควรอยู่ในระดับเดียวกับเด็ก สังเกตการใช้วัสดุอุปกรณ์ รับฟังคำพูด และเคลื่อนเข้าหาเด็กแต่ละคนเพื่อให้ได้รับความใส่ใจอย่างทั่วถึง วิธีหนึ่งที่ช่วยให้ครูเข้าร่วมกิจกรรมโดยไม่แทรกแซงความคิดของเด็ก คือ การเลียนแบบการกระทำของเด็ก (Imitate Children’s Action) เช่น เมื่อเด็กกำลังต่อบล็อก ครูอาจหยิบบล็อกของตนเองมาต่อในลักษณะใกล้เคียงกัน เพื่อแสดงความสนใจโดยไม่ต้องบอกว่าเด็กควรต่ออย่างไร

  ครูควรทำตามการนำของเด็กด้วยการรับฟังและตอบสนองต่อสิ่งที่เด็กกำลังสนใจ ตัวอย่างเช่น ในกิจกรรมย้อมสีไข่ เด็กพูดว่า “ของหนูกำลังเปลี่ยนเป็นสีเขียว” ครูอาจตอบว่า “มันกำลังเปลี่ยนเป็นสีเขียว” เมื่อเด็กพูดต่อว่า “มันกำลังกระจาย” ครูก็พูดทวนสิ่งที่เด็กสังเกตเห็น การตอบสนองเช่นนี้ไม่ได้รีบอธิบายหรือให้คำตอบ แต่เปิดโอกาสให้เด็กพูดต่อและขยายความคิดของตนเอง บางครั้งการพูดทวน การบรรยายสิ่งที่เห็น หรือการนิ่งฟังอย่างตั้งใจ อาจช่วยสนับสนุนการเรียนรู้ได้มากกว่าการตั้งคำถามต่อเนื่อง

  นอกจากนี้ ครูควรส่งเสริมให้เด็กทำสิ่งต่าง ๆ ด้วยตนเอง เช่น เมื่อเด็กทำสีหก ครูอาจยื่นผ้าให้เด็กเช็ด แทนการรีบเข้าไปเช็ดให้ หรือเมื่อเด็กต้องการสีเพิ่ม ครูอาจเปิดโอกาสให้เด็กพูดคุยกับเพื่อนเพื่อขอแลกเปลี่ยนสี การสนับสนุนลักษณะนี้ช่วยให้เด็กได้ฝึกคิด แก้ปัญหา สื่อสาร และเรียนรู้จากเพื่อน โดยครูไม่จำเป็นต้องเข้าไปแก้ปัญหาให้เด็กทุกครั้ง

  ช่วงท้ายกิจกรรม

  เด็กแต่ละคนทำกิจกรรมเสร็จไม่พร้อมกัน เมื่อใกล้หมดเวลา ครูอาจเตือนล่วงหน้าเพื่อให้เด็กมีโอกาสปรับแผนและตัดสินใจว่าจะทำสิ่งใดต่อ หรือจะเก็บสิ่งที่กำลังทำไว้เพื่อกลับมาทำอีกครั้งในช่วงเวลาอื่น ควรจัดเตรียมกล่องเก็บวัสดุ ถังขยะ ผ้า และฟองน้ำไว้ใกล้บริเวณทำกิจกรรม เพื่อให้เด็กมีส่วนร่วมในการดูแลวัสดุอุปกรณ์ด้วยตนเอง การจัดเก็บจึงไม่ใช่เพียงการทำความสะอาดหลังจบกิจกรรม แต่เป็นโอกาสให้เด็กเรียนรู้ความรับผิดชอบต่อสิ่งที่ตนเองใช้ ที่สำคัญ เด็กที่ยังทำกิจกรรมไม่เสร็จควรได้รับความมั่นใจว่าสามารถกลับมาทำต่อได้ โดยไม่จำเป็นต้องเร่งทำผลงานให้เสร็จภายในเวลาที่กำหนด

 

การประยุกต์ใช้ในห้องเรียนปฐมวัย

  การนำกิจกรรมกลุ่มย่อยไปใช้ในห้องเรียนปฐมวัยไม่ใช่เพียงการจัดเด็กให้นั่งเป็นกลุ่มเล็กและมอบหมายให้ทุกคนทำกิจกรรมเหมือนกัน แต่ควรเริ่มจากการสังเกตเด็กในกิจวัตรประจำวัน ทั้งสิ่งที่เด็กเลือกเล่น คำพูดที่ใช้ วิธีการแก้ปัญหา และปฏิสัมพันธ์กับเพื่อน ก่อนนำข้อมูลมาวางแผนประสบการณ์ที่เชื่อมโยงกับหลักสูตรและเป้าหมายพัฒนาการ

  ครูควรจัดพื้นที่ให้เด็กเข้าถึงวัสดุอุปกรณ์ได้สะดวก มีพื้นที่เพียงพอสำหรับการลงมือทำ และเลือกใช้วัสดุที่หลากหลาย โดยไม่จำเป็นต้องเป็นสื่อราคาแพงหรือชุดสำเร็จรูปเสมอไป วัสดุจากธรรมชาติและวัสดุในชุมชน เช่น ใบไม้ กิ่งไม้ เมล็ดพืช กล่องกระดาษ หรือภาชนะเหลือใช้ สามารถนำมาใช้สร้างประสบการณ์การเรียนรู้ได้ หากครูพิจารณาความเหมาะสมและความปลอดภัยอย่างรอบคอบ

  ขณะเดียวกัน ครูควรฝึกสังเกตและรับฟังเด็กให้มากขึ้น ลดการอธิบายหรือถามคำถามต่อเนื่องจนเด็กไม่มีโอกาสคิดและลงมือทำด้วยตนเอง ซึ่งการพูดทวนสิ่งที่เด็กพูด การบรรยายสิ่งที่เด็กกำลังทำ และการเปิดโอกาสให้เด็กเรียนรู้จากเพื่อน ล้วนเป็นวิธีสนับสนุนการเรียนรู้โดยไม่แย่งบทบาทของเด็ก ครูจึงต้องพิจารณาอยู่เสมอว่าในสถานการณ์หนึ่ง ๆ เด็กต้องการความช่วยเหลือ หรือเพียงต้องการเวลาและพื้นที่ในการทดลองด้วยตนเอง

 

บทสรุป

  กิจกรรมกลุ่มย่อยของหลักสูตรไฮสโคปเป็นช่วงเวลาที่ผู้ใหญ่ริเริ่มวางแผนประสบการณ์การเรียนรู้ โดยอาศัยความสนใจ ความสามารถ และพัฒนาการของเด็กเป็นพื้นฐาน แต่เมื่อกิจกรรมเริ่มต้นขึ้น เด็กจะเป็นผู้สำรวจและใช้วัสดุอุปกรณ์ตามความคิดของตนเอง ผ่านการลงมือทำ การเลือกและตัดสินใจ การพูดคุย และการแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นระหว่างกิจกรรม

  บทบาทของครูครอบคลุมตั้งแต่การสังเกตและวางแผน การจัดเตรียมวัสดุอุปกรณ์ การสร้างบรรยากาศที่ปลอดภัย การรับฟังและสนทนากับเด็ก ไปจนถึงการช่วยให้เด็กเชื่อมโยงประสบการณ์ที่เกิดขึ้นกับการเรียนรู้ในช่วงเวลาอื่นของวัน ครูจึงต้องเข้าใจว่าเมื่อใดควรเข้าไปมีส่วนร่วม เมื่อใดควรรอ และเมื่อใดควรเปิดโอกาสให้เด็กได้เรียนรู้จากเพื่อนหรือแก้ปัญหาด้วยตนเอง

  คุณค่าของกิจกรรมกลุ่มย่อยไม่ได้อยู่ที่เด็กทุกคนทำผลงานออกมาเหมือนกัน หรือทำกิจกรรมสำเร็จภายในเวลาที่กำหนด แต่อยู่ที่การเปิดโอกาสให้เด็กได้เรียนรู้จากประสบการณ์จริง ได้พบกับเพื่อนกลุ่มเดิมอย่างสม่ำเสมอ และได้รับการสนับสนุนจากผู้ใหญ่ที่เข้าใจความแตกต่างของเด็กแต่ละคน 

  เมื่อครูมองเห็นคุณค่าของสิ่งที่เกิดขึ้นระหว่างการลงมือทำ มากกว่าการมุ่งไปที่ผลงานเมื่อสิ้นสุดกิจกรรม กิจกรรมกลุ่มย่อยก็จะเป็นพื้นที่ที่เด็กได้สำรวจ ทดลอง สื่อสารและเรียนรู้ร่วมกับผู้อื่นอย่างมีความหมาย   ขณะเดียวกัน ครูก็ได้เรียนรู้จากเด็กผ่านการสังเกตและการมีปฏิสัมพันธ์อย่างใกล้ชิด ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญของการจัดประสบการณ์ที่ตอบสนองต่อพัฒนาการและการเรียนรู้ของเด็กปฐมวัย

 

เอกสารอ้างอิง

เอพสไตน์, แอนน์ เอส. (2564). หลักสูตรไฮสโคป (สุดาเรศ ศิริสิทธิ์ธนภาค, ผู้แปล;    พิมพ์ครั้งที่ 2). สถาบันวิจัยเพื่อการออกแบบนโยบาย มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย.

 

ผู้เขียน  อาจารย์ ดร.กิตติศักดิ์ เกตุนุติ

 

📱สนใจสมัครเรียนหรือสอบถามข้อมูลเพิ่มเติม ติดต่อ:

• คณะการศึกษาปฐมวัย มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย
• โทร: 02-6976664-5
• เว็บไซต์: https://ece.utcc.ac.th
• Facebook: https://www.facebook.com/EarlyChildhoodUTCC
• Instagram: ece.utcc
• TikTok: ece.utcc

#อยากเป็นครู #ศึกษาศาสตร์ #ม.เอกชน #ครูปฐมวัย #ครูอนุบาล #เรียนต่อปริญญาตรี #UTCC #การศึกษาไทย