PQA ของ HighScope คืออะไร เครื่องมือยกระดับคุณภาพการศึกษาปฐมวัย

Student blog — 25/02/2026

Educational

PQA ของ HighScope คืออะไร เครื่องมือยกระดับคุณภาพการศึกษาปฐมวัย

ในบริบทของการพัฒนาเด็กปฐมวัยของประเทศไทย การให้มี “มาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติ” ถือเป็นก้าวย่างที่สำคัญในการสร้างบรรทัดฐานของความปลอดภัยและคุณภาพขั้นพื้นฐานที่เด็กทุกคนพึงได้รับอย่างเท่าเทียม โดยมาตรฐานนี้เปรียบเสมือน “ฐานสำคัญที่มั่นคง” ที่รับรองว่าสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยทุกสังกัดจะมีโครงสร้างพื้นฐานและการจัดการที่เหมาะสม

อย่างไรก็ตาม หากเป้าหมายของเราไม่ใช่เพียงแค่การ “สอบผ่าน” เกณฑ์ขั้นต่ำ แต่เป็นการมุ่งสู่ความเป็นเลิศในระดับสากล PQA ของไฮสโคป (HighScope) จะทำหน้าที่เป็นระบบนำทางที่ช่วยทลายข้อจำกัดและสร้าง “เพดานที่ไร้ขีดจำกัด” ให้กับการเรียนรู้ของเด็กอย่างแท้จริง

PQA คืออะไร

PQA (Preschool Program Quality Assessment) หรือ การประเมินคุณภาพโปรแกรมปฐมวัย คือ เครื่องมือประเมินผลที่พัฒนาโดยมูลนิธิวิจัยการศึกษาไฮสโคป (HighScope Educational Research Foundation) เพื่อใช้ในการทบทวนและปรับปรุงคุณภาพของการจัดการศึกษาปฐมวัยอย่างเป็นระบบ ถูกพัฒนาขึ้นโดยอ้างอิงจากงานวิจัยและหลักการพัฒนาเด็กขั้นพื้นฐาน รวมถึงมีความสอดคล้องกับมาตรฐานระดับชาติและแนวปฏิบัติที่เป็นเลิศ (Best Practices) ในสหรัฐอเมริกา เช่น มาตรฐานของสมาคมการศึกษาสำหรับเด็กปฐมวัยแห่งชาติ (NAEYC) และมาตรฐานการดำเนินงานของโครงการ Head Start เครื่องมือนี้ถูกออกแบบมาเพื่อให้มีความเที่ยงตรงและเชื่อถือได้ตามมาตรฐานทางวิทยาศาสตร์ เพื่อนำมาใช้ประเมินโปรแกรมปฐมวัยทุกรูปแบบที่ยึดหลักพัฒนาการเป็นฐาน ไม่จำกัดเฉพาะโปรแกรมที่ใช้หลักสูตรไฮสโคปเท่านั้น

PQA จะมีการแบ่งเครื่องมือออกเป็น Form A และ Form B ซึ่งมีวัตถุประสงค์ในการประเมินที่ต่างกัน เพื่อให้ครอบคลุมทั้ง “สิ่งที่เกิดขึ้นในห้องเรียน” และ “ระบบสนับสนุนหลังบ้าน” โดยมีรายละเอียด ดังนี้

1. PQA Form A: Classroom-Level Assessment

เน้นประเมินสิ่งที่เกิดขึ้นจริงผ่านสายตา ประกอบด้วย

สภาพแวดล้อมเพื่อการเรียนรู้ (Learning Environment) เช่น การจัดมุมของเล่น สื่อที่หลากหลาย ป้ายสัญลักษณ์ ที่ช่วยให้เด็กพึ่งพาตนเองได้
กิจวัตรประจำวัน (Daily Routine) เช่น การดำเนินกิจกรรมกรรมตามวงจร Plan-Do-Review การสลับระหว่างกิจกรรมกลุ่มใหญ่/กลุ่มย่อย เวลาในการเปลี่ยนผ่านกิจกรรม (Transitions)
ปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้ใหญ่กับเด็ก (Adult-Child Interaction) เช่น วิธีที่ครูพูดคุยกับเด็ก การส่งเสริมความมั่นใจ การสนับสนุนการแก้ปัญหาความขัดแย้ง (Conflict Resolution)
การวางแผนและประเมินหลักสูตร (Curriculum Planning & Assessment) เช่น การทำงานเป็นทีม การจดบันทึกพฤติกรรมเด็กเพื่อนำมาวางแผนกิจกรรมครั้งต่อไป

2. PQA Form B: Agency-Level Assessment

เป็นการประเมินที่เน้นการบริหารจัดการและระดับสถานศึกษา เป็นการดู “โครงสร้างสนับสนุน” ที่ทำให้ Form A ดำเนินไปได้อย่างราบรื่น ประกอบด้วย

การสร้างสายสัมพันธ์กับครอบครัว (Parent Involvement & Family Services) เช่น การให้คำปรึกษาพ่อแม่ กิจกรรมเยี่ยมบ้าน
คุณภาพและการพัฒนาครู/บุคลากร (Staff Qualifications & Development) เช่น คุณวุฒิของครู การส่งเสริมให้ครูไปอบรมต่อยอด การมีระบบการนิเทศภายใน
การบริหารจัดการ (Program Management) เช่น การบริหารงบประมาณ การจัดทำนโยบายสถานศึกษา การดูแลสวัสดิภาพบุคลากร
สุขอนามัยและความปลอดภับ (Health & Safety) เช่น ระบบความปลอดภัยในภาพรวม นโยบายการเจ็บป่วย สุขอนามัยและความสะอาดของอาคารสถานที่

ประโยชน์และความสำคัญของ PQA

การประเมินด้วย PQA มีวัตถุประสงค์หลักเพื่อตอบคำถามว่า “โปรแกรมนั้นได้ผลหรือไม่” และบรรลุเป้าหมายที่คาดหวังต่อเด็กและครอบครัวเพียงใด ความสำคัญของ PQA มีดังนี้

ระบุจุดแข็งและจุดที่ต้องปรับปรุง ช่วยให้ครูและสถานพัฒนาเด็กเห็นภาพชัดเจนว่าส่วนใดที่มีประสิทธิภาพและส่วนใดที่ต้องพัฒนาเพิ่มเติม
เป็นแนวทางในการพัฒนาบุคลากร ข้อมูลจาก PQA ใช้ระบุความจำเป็นในการฝึกอบรมและสนับสนุนครูและบุคลากรเพื่อปรับปรุงการจัดการเรียนรู้ให้มีคุณภาพสูงขึ้น
ส่งเสริมการประเมินตนเอง กระตุ้นให้เกิดการสื่อสารและการประเมินตนเองอย่างเป็นกลางในกลุ่มผู้เกี่ยวข้อง
เป็นเครื่องมือสื่อสาร ช่วยอธิบายคุณภาพและรายละเอียดของโปรแกรมให้กับผู้ปกครอง ผู้บริหาร และผู้กำหนดนโยบายได้รับทราบผ่านภาษาที่เข้าใจง่ายและตัวอย่างที่เป็นรูปธรรม
สนับสนุนงานวิจัย นักวิจัยใช้ PQA ในการเปรียบเทียบคุณภาพของโปรแกรมในสภาพแวดล้อม ที่แตกต่างกัน และศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างคุณภาพโปรแกรมกับพัฒนาการของเด็ก

ดังนั้น PQA ไม่ได้เป็นเพียงเครื่องมือตัดสินคุณภาพ แต่เป็นเข็มทิศในการสร้างความร่วมมือระหว่างผู้บริหารและทีมผู้สอน เพื่อให้เกิดการเติบโตทางวิชาชีพและการพัฒนาบุคลากรที่มีประสิทธิภาพสูงสุด

ความเชื่อมโยงจากมาตรฐานชาติสู่เพดานที่ไร้ขีดจำกัด

มาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติ พุทธศักราช 2562 ถูกออกแบบมาเพื่อเป็นมาตรฐานขั้นต้นที่จำเป็นสำหรับการพัฒนาเด็กของประเทศ โดยมุ่งเน้นไปที่ 3 ด้านหลัก ได้แก่ การบริหารจัดการ การดูแลและจัดประสบการณ์ และคุณภาพของเด็ก ซึ่งเป็นการวางกรอบคุณภาพเชิงโครงสร้าง (Structural Quality) ที่ชัดเจน เช่น อัตราส่วนครูต่อเด็กที่เหมาะสมตามช่วงอายุ มาตรการความปลอดภัยและสุขาภิบาล และคุณสมบัติพื้นฐานของบุคลากร ซึ่งการประเมินตามมาตรฐานนี้จะให้ผลเป็นระดับคุณภาพที่ช่วยให้ผู้บริหารสามารถระบุได้ว่าสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยต่างๆ “ผ่านเกณฑ์ขั้นต้น” หรือ “ต้องปรับปรุง” ในส่วนใด มาตรฐานนี้จึงเป็นกลไกสำคัญในการลดความเหลื่อมล้ำและประกันคุณภาพภายในเพื่อให้เด็กเติบโตในภาวะแวดล้อมที่ปลอดภัย

ในขณะที่มาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติ เน้นที่ “มีหรือไม่มี” หรือ “ทำหรือไม่ทำ” ส่วน PQA ของไฮสโคป มองลงไปที่คุณภาพเชิงกระบวนการ (Process Quality) ซึ่งเป็นปัจจัยที่ส่งผลโดยตรงต่อพัฒนาการเด็ก PQA ไม่ได้ประเมินเพียงแค่ว่าห้องเรียนมีอุปกรณ์ครบหรือไม่ แต่ประเมินว่า “ครูและเด็กมีปฏิสัมพันธ์กันอย่างไร” และ “เด็กได้ใช้สื่อเหล่านั้นสร้างองค์ความรู้อย่างไร” สิ่งที่ทำให้ PQA สร้างเพดานที่ไร้ขีดจำกัด คือ มาตรระบุระดับคุณภาพ 5 ระดับ ได้แก่ ระดับ 1-2 คือ การสะท้อนถึงคุณภาพที่ยังไม่ถึงเกณฑ์หรือเป็นเพียงการควบคุมโดยผู้ใหญ่ ระดับ 3 คือ ระดับคุณภาพมาตรฐานที่เน้นการทำตามแผนที่วางไว้ ระดับ 5 คือ แนวปฏิบัติที่เป็นเลิศ (Best Practices) ที่สะท้อนอุดมการณ์ของการเรียนรู้ปฐมวัยในระดับสูงสุด

การใช้ PQA ช่วยให้นักการศึกษาไทยมองเห็นลำดับความต่อเนื่องของคุณภาพ ครูที่ประเมินตนเองตาม PQA จะไม่ได้หยุดอยู่แค่การมีแผนการจัดการเรียนรู้ที่สอดคล้องกับหลักสูตรชาติ (ซึ่งอาจอยู่ในระดับ 3) แต่จะพยายามพัฒนาไปสู่ระดับ 5 ที่เด็กเป็นผู้ริเริ่มกิจกรรมและครูทำหน้าที่เป็นพันธมิตรในการเรียนรู้ สิ่งที่ PQA ให้ความสำคัญมากกว่ามาตรฐานทั่วไป คือ ปฏิสัมพันธ์ระหว่างผู้ใหญ่กับเด็ก ในห้องเรียนที่มุ่งสู่ “เพดานที่ไร้ขีดจำกัด” ครูจะไม่ใช่เพียงผู้ออกคำสั่ง แต่จะเป็นผู้ “แบ่งปันอำนาจการควบคุม” (Shared Control) ให้แก่เด็ก โดยเครื่องมือ PQA จะประเมินอย่างละเอียดว่าครูสนับสนุนความคิดริเริ่มของเด็กอย่างไร และครูใช้วิธีการ “การช่วยเหลือและเสริมต่อการเรียนรู้” (Scaffolding) ได้เหมาะสมกับระดับพัฒนาการปัจจุบันของเด็กแต่ละคนหรือไม่

นอกจากนี้ การประเมินโดยใช้เครื่องมือ PQA ในส่วนของ ฟอร์ม A จะครอบคลุมถึงสภาพแวดล้อม กิจวัตรประจำวัน และการวางแผนหลักสูตร ซึ่งเน้นให้เด็กได้เรียนรู้อย่างกระตือรือร้น (Active Participatory Learning) ผ่านสื่อที่หลากหลายและไม่มีรูปแบบตายตัว (Open-ended materials) เมื่อครูใช้เกณฑ์ PQA เป็นแนวทาง พวกเขาจะเปลี่ยนจากการสอนแบบบอกเล่าโดยตรง (Direct Instruction) มาเป็นการสร้างโอกาสให้เด็กได้ตั้งสมมติฐาน ทดลอง และแก้ปัญหาด้วยตนเอง และสำหรับในส่วนของฟอร์ม B จะช่วยประเมินระดับสถานพัฒนาเด็กปฐมวัย โดยเน้นคุณสมบัติและการพัฒนาบุคลากรอย่างเป็นระบบ ข้อมูลจาก PQA ช่วยให้ผู้บริหารระบุความจำเป็นในการฝึกอบรมได้อย่างแม่นยำ และเปลี่ยนการนิเทศจากการ “จับผิด” เป็นการ “ให้ข้อมูลป้อนกลับอย่างสร้างสรรค์” และสำหรับครูที่มีประสบการณ์จะใช้ PQA เพื่อทบทวนแนวปฏิบัติเดิมในมุมมองใหม่ที่ลุ่มลึกยิ่งขึ้น นอกจากนี้ PQA ยังยกระดับการทำงานร่วมกับครอบครัวจากการเพียงแค่แจ้งข่าวสารไปสู่การสร้างความร่วมมือที่แท้จริง PQA ประเมินความสัมพันธ์ที่ครูและผู้ปกครองแลกเปลี่ยนข้อมูลการสังเกตเด็กจากเครื่องมือที่เรียกว่า COR Advantage เพื่อต่อยอดการเรียนรู้จากสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยสู่บ้าน รวมถึงการเห็นคุณค่าของวัฒนธรรมที่บ้านของเด็ก ซึ่งจะช่วยสร้างความมั่นใจและรากฐานทางสังคมที่เข้มแข็งให้แก่เด็ก

บทสรุป การผสานสองพลังเพื่ออนาคตเด็กไทย

การบูรณาการระหว่างมาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติ และ PQA Preschool Program Quality Assessment ของไฮสโคป (HighScope) คือ การประสานพลังระหว่าง “ความปลอดภัย” และ “การยกระดับ” โดยนักการศึกษา นักวิชาการ หรือนักการเมืองที่รอบคอบควรตระหนักว่า มาตรฐานชาติ คือ คัมภีร์ที่ต้องปฏิบัติตามเพื่อให้มั่นใจในฐานราก แต่ PQA คือ กระจกที่สะท้อนคุณภาพที่ลุ่มลึกและเป็นเป้าหมายสู่การยกระดับมาตรฐาน เมื่อเรานำสองเครื่องมือนี้มาใช้ร่วมกัน เรากำลังสร้างสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยที่ไม่เพียงแต่ปลอดภัยและถูกระเบียบ แต่ยังเป็นสถานที่เป็น “พื้นที่แห่งการพัฒนา” ที่เด็กสามารถสำรวจ คิดริเริ่ม และเติบโตไปสู่อนาคตได้อย่างไร้ขีดจำกัด การลงทุนใช้ PQA จึงเป็นการลงทุนที่คุ้มค่าในระยะยาว เพราะช่วยเปลี่ยน “หน้าที่” ของนักการศึกษาปฐมวัยจากการเป็นผู้สอนมาเป็นผู้สร้างอุปนิสัยที่ดี (Habits of Mind) เช่น ความใฝ่รู้ ความคิดริเริ่ม และความรับผิดชอบ ซึ่งจะติดตัวเด็กไปตลอดชีวิต เพราะอนาคตของเด็กไม่ควรถูกตีกรอบไว้แค่ที่พื้น แต่ควรได้รับการติดปีกเพื่อโบยบินไปให้ถึงขอบฟ้าที่พวกเราสร้างขึ้นมาใหม่ร่วมกัน

ผู้เขียน อาจารย์ ดร.กิตติศักดิ์ เกตุนุติ

แหล่งอ้างอิง

คณะกรรมการพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติ. (2562). มาตรฐานสถานพัฒนาเด็กปฐมวัยแห่งชาติ. กรุงเทพฯ:
สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ., HighScope Educational Research Foundation. (2003a). Preschool Program Quality Assessment
(PQA): Form A — Classroom Items. Ypsilanti, MI: HighScope Press. HighScope Educational Research Foundation. (2003b). Preschool Program Quality Assessment
(PQA): Administration Manual. Ypsilanti, MI: HighScope Press.

📱สนใจสมัครเรียนหรือสอบถามข้อมูลเพิ่มเติม ติดต่อ: